Dierbare mensen,

De lezingen van vandaag klinken streng. Vooral de evangelielezing liegt er niet om: je hebt gehoord dat er gezegd is – in de Wet – ‘Je zult niet doden. Wie moordt zal zich moeten verantwoorden voor het gerecht.’ Maar ìk zeg jullie: ‘Ieder die in woede tegen zijn broeder of zuster tekeer gaat, zal zich moeten verantwoorden voor het gerecht…’ En zo gaat het een hele tijd door in dit gedeelte van de Bergrede bij Matteüs. Je zou denken: de Wet van Mozes, en met name de tien geboden, worden door Jezus nog eens flink aangescherpt. Jezus lijkt hier de strenge leraar die nu eens de puntjes op de i komt zetten: je mag niet alleen niet doden, maar ook niet boos zijn…..!  Is dat de bedoeling van Jezus? Het is waar : bij de evangelist Matteüs klinken Jezus’ woorden wel eens behoorlijk streng. Een strengheid die ons doet denken aan ouderwetse vormen van opvoeding, die je in sommige kringen nóg wel aantreft…. Maar gaat het nu híerom?

Aan het begin van de evangelietekst die we vandaag gelezen hebben, zegt Jezus: ‘Ik ben niet gekomen om de Wet of de Profeten af te schaffen, maar dan zegt Hij niet: [‘Ik ben gekomen]  om ze aan te scherpen’, om de puntjes op de i te zetten, maar: [‘Ik ben gekomen om de Wet en de Profeten] tot vervulling te brengen.’ Wat is dat: de Wet niet afschaffen, maar tot vervulling brengen?

Misschien helpt het ons, als we bedenken, dat onze evangelietekst uit Matteüs 5 deel uitmaakt van de Bergrede, waarin Jezus als de nieuwe Mozes de nieuwe Wet verkondigt. En Jezus begint daar met een weg ten leven te wijzen. Hij begint met de zaligsprekingen: zalig, gelukkig ben je als je leeft op de manier van de ‘omgekeerde wereld’. Gelukkig ben je niet als je doet wat in onze gewone wereld veel voorkomt: als je het hoog in de bol hebt, verdriet niet onder ogen ziet, hard bent voor anderen, onbarmhartig, en als je uit bent op je eigenbelang, maar echt gelukkig ben je als je nederig van hart bent, als je treurt, als je zachtmoedig bent, barmhartig, als je hongert en dorst naar gerechtigheid, zuiver van hart bent, en vrede sticht, en zelfs als je vanwege je inzet voor gerechtigheid vervolgd wordt.  Jezus’ boodschap heeft wel degelijk een pittige pointe, maar het is vooral een blijde, bevrijdende boodschap. – En onmiddellijk na de zaligsprekingen volgen eerst nog de bekende woorden (uit het evangelie van vorige zondag): ‘Jullie zijn het zout van de aarde en het licht van de wereld.’ Als jullie zó leven, en echt gelukkig zijn op de manier van de omgekeerde wereld, dan zijn jullie de smaakmakers hier op aarde, en jullie brengen licht in de duisternis van het leven.

En hierna komen dan die woorden van Jezus: dat Hij van de Wet niets wil afschaffen, maar dat Hij de ‘vervulling’ van de Wet wil brengen. Dat moet wel een vreugdevol en hoopvol perspectief zijn.

We kunnen dit misschien beter verstaan als we nog eens goed kijken naar de twee dingen waar het hier in Jezus’ woorden om gaat: de Wet en het vervullen van de Wet.

Allereerst: de Wet. Als u drie weken geleden mee hebt gedaan aan het bezoek aan de Synagoge hier in Bussum, herinnert u zich nog wel, wat dat woord ‘Wet’ betekent.  Het staat voor het hebreeuwse woord Thora, en dat is de naam van de vijf richting gevende boeken van Mozes. Thora betekent eigenlijk meer: richting, wegwijzer. De boeken van Mozes. Ze staan daar in grote boekrollen opgeschreven op een ereplaats in de Synagoge: het verhaal van de Schepping, van Gods belofte aan de aartsvaders, van de bevrijding uit Egypte en de tocht door de woestijn op weg naar het beloofde land, met als hoogtepunt in de woestijn bij de berg Sinaï: het verbond, met de tien geboden, de tien woorden die het volk de weg ten leven wijzen. Dat staat allemaal in de twee eerste boeken van Mozes: Genesis en Exodus. De drie andere boeken vormen een uitwerking daarvan: Leviticus geeft een uitwerking in de voorschriften voor de eredienst, Numeri vooral de uitwerking van de wetten en regels, en in het 5e boek, Deuteronomium, gaat Mozes bij wijze van afscheidstoespraak nog eens nader in op de relatie tussen God en zijn volk Israël.

De Thora wordt in de eredienst ieder jaar helemaal voorgelezen of gezongen, en op de dag dat het slot van het 5e boek, Deuteronomium wordt gelezen, en daarna opnieuw het begin van het eerste boek, Genesis, op die dag vieren de Joden het feest van de ‘Vreugde der Wet’. De vreugde om het Verbond met God, die door de Thora zijn volk de weg ten leven wijst.

De grote lijnen van die weg ten leven zijn aangegeven in de 10 geboden, de 10 woorden ten leven, maar er zijn talloze kleinere voorschriften (over spijzen, over wat op de sabbath wel of niet mag enz.), die de ‘omheining om de Thora’ vormen. Zij beschermen de weg die Gods volk moet gaan om echt, waarlijk te leven. De weg van het Verbond volgen is een kwetsbaar iets. Het volk is ook regelmatig ontrouw aan het Verbond. De profeten roepen het volk dan op om terug te keren. Als het volk zich bekeert, zal God barmhartig zijn en zijn Verbondsbeloften gestand doen.

Jezus verwijt de Farizeeën nog wel eens, dat zij pietluttig nauwgezet omgaan met de kleine voorschriften en de grote geboden wel met de mond belijden, maar ze in feite verwaarlozen.

En nu het tweede: wat is de ‘vervulling’ van de Wet, waarvan Jezus spreekt?

Ik sprak hierover met een christelijke vriendin die dicht bij het Joodse geloof staat. (Zij bezoekt de gemeente van ‘Messias-belijdende Joden’ Beth Yeshua in Amsterdam.) Zij zegt, en dat klinkt mij authentiek Joods in de oren: ‘vervullen van de Wet’ betekent: de Thora moet je doen. En doen houdt in: met heel je hart, met heel je verstand en met al je krachten (wat de Thora èn Jezus óók zeggen als ze heel de Thora bondig samenvatten in de opdracht om God lief te hebben met heel je hart, met heel je verstand en met al je krachten, en je naaste zoals jezelf.)

Je hoort ook orthodoxe Joden zeggen: de geboden en voorschriften moet je volgen, ook al begrijp je ze niet. Je volgt ze omdat ze in de Thora staan. God zelf wijst je daar de weg. Volg die maar met toewijding, dan zul je merken dat het een weg ten leven is. En juist de kleine, soms lastige voorschriften houden je bij de les. Ze herinneren je er aan dat je behoort tot het volk van Gods Verbond. Zo zijn zij ‘omheining om de Thora’.

In de evangelielezing van vandaag horen we hoe Jezus de geboden radicaliseert, door te wijzen naar de innerlijke kant er van. ‘Gij zult niet doden’, ja, maar als je vertoornd, minachtend of haatdragend staat tegenover je broeder, dan heb je hem al afgeschreven. Eigenlijk wil je hem weg hebben. En daarmee zegt Jezus volgens mij ook: daar begint het doden van je broeder mee. Daar ligt de bron, de wortel van het ook fysiek vermoorden van je broeder. Je kunt wel denken, och, dat is allemaal niet zo erg, want ik vermóord hem toch niet. Maar Jezus zegt: in je hart hèb je het al gedaan, of ben je daarnaar op weg. Jezus bedoelt niet: je mag zulke dingen nooit meer denken of voelen, maar hij wil je bewust maken van de betekenis er van. Hij stelt je voor de vraag: wíl ik wel zo leven, in haat en wrok? Als je dat tot je door laat dringen, kun je ook beter aftasten dat je met het koesteren van haat en wrok eigenlijk ook jezelf schade toebrengt. Haat en wrok maken een mens niet echt gelukkig. Dit is ook de achtergrond van Jezus’ gebod: ‘Heb je vijanden lief.’ Niet gemakkelijk, een pittige opdracht, maar helemaal in de lijn van de zaligsprekingen, van het werkelijk gelukkig zijn op de manier van de ‘omgekeerde wereld’….

Het ‘doen’ van de Wet wordt ook pas echt mogelijk als je je er oprecht op richt om mensen niet te haten, maar te zegenen, als kinderen van dezelfde Vader die zijn zon laat opgaan over rechtvaardigen en onrechtvaardigen. Dat is de zin van de weg ten leven.

Jezus is die weg ten einde toe gegaan, en in het Paasgeheim heeft de Vader ons laten zien dat Jezus’ weg werkelijk, door de dood heen, een weg ten leven is geworden. Wij mogen Hem volgen, en dat is een ingrijpend en vaak ook confronterend proces, maar het is de ware weg naar geluk.

Het is een weg die niet bij uiterlijkheden blijft staan. Een weg waarop je gaat zien dat offers aan God geen zin hebben als je aan je naaste niet het offer van vergeving brengt. En dat trouw aan je partner uitgehold wordt als je je gaat hechten aan de begerige blik waarin je de ander tot object maakt. Een pittige opdracht, maar als je er naar leeft, volg je de wegwijzer ten leven die God ons in Jezus en zijn Thora heeft gegeven.

Zo staat het in de eerste lezing (Sir.15:17): ‘Voor de mens liggen het leven en de dood, hij krijgt waar hij voor kiest.’ Deze tekst is een echo van een van de slothoofdstukken van het 5e boek van Mozes (Deuteronomium 30:19 v.): ‘U staat voor de keuze tussen leven en dood, tussen zegen en vloek. Kies voor het leven, voor uw eigen toekomst en die van uw nakomelingen, door de Heer uw God lief te hebben, Hem te gehoorzamen en Hem toegedaan te blijven.’

Mogen wij elkaar inspireren en helpen om voor het leven te kiezen. Het zal een grote vreugde zijn.

Amen.